Het is mogelijk wettelijke erfgenamen te onterven. En als u het slim doet, kan het zelfs geld opleveren.

Bron: FiscAlert maart 2007 | jrg 13 nr 3 | p.19-22

Het is mogelijk wettelijke erfgenamen te onterven. En als u het slim doet, kan het zelfs geld opleveren.

Tekst: Arjen Schepen

Als u overlijdt en er is geen testament, laat u uw vermogen automatisch na aan uw ‘wettelijke erfgenamen’. Die heten zo, omdat niet u via het testament, maar de wet na uw dood bepaalt hoe uw vermogen wordt verdeeld. Misschien vindt u dat best zo. Maar er zijn diverse redenen om bepaalde erfgenamen niets na te laten. U moet er dan zelf voor zorgen — met behulp van een testament — dat ze niet kunnen krijgen waar ze op grond van het wettelijk erfrecht recht op zouden hebben. ‘Onterven’ heet dat.

Onterven? Dat kan toch niet in Nederland?

Dat kan dus wel. Bijna alle wettelijke erfgenamen kunnen worden onterfd, zonder dat zij daar iets tegen kunnen doen. De enige wettelijke erfgenamen die altijd recht houden op (een deel van) de erfenis, zijn de kinderen van de overledene. Zij hebben hoe dan ook recht op de zogenaamde ‘legitieme portie’. Dat is de helft van het normale erfdeel. Een voorbeeld: twee kinderen die normaal gesproken elk de helft van een nalatenschap zouden erven, moeten het na onterving met een kwart doen. De rest gaat dan naar de andere, bij testament benoemde erfgenamen.

Wie zijn mijn wettelijke erfgenamen eigenlijk?

Om te weten wie uw wettelijke erfgenamen zijn, moeten we kijken in Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek. De eerste wettelijke erfgenamen zijn uw echtgeno(o)t(e) of geregistreerd partner — in het vervolg noemen we alleen de echtgeno(o)t(e) — en uw eventuele nakomelingen. Zijn die er niet, dan erven de ouders, broers en zusters. Zijn die niet voorhanden, dan erven de grootouders, de ooms, de tantes en de neven en nichten. En anders de overgrootouders en hun nakomelingen. Eh, u begint wat glazig uit uw ogen te kijken. Laat mij het verduidelijken met een voorbeeld:
Jaap is 68 jaar, niet getrouwd en kinderloos. Zijn ouders — Jacob en Doortje — zijn een aantal jaar geleden overleden. Jaap was het enige kind van Jacob en Doortje. Jaap heeft dus geen kinderen, geen broers en geen zussen en ook geen ouders die zich kunnen opwerpen als erfgenaam. Nu komen Jaaps grootouders er aan te pas. Zij zijn weliswaar al geruime tijd overleden, maar in plaats van Jaaps grootouders treden hun kinderen in de plaats. Dat zijn dus Jaaps ooms en tantes — de broers en zussen van Jacob en Doortje. Als die niet langer beschikbaar zijn, treden hun kinderen (de neven en nichten van Jaap) voor hen in de plaats.

Enzovoorts dus.

Nee, dit gaat niet oneindig door. Als er nog steeds geen levende erfgenamen zijn gevonden, zijn de overgrootouders van Jaap aan de beurt. Volgens dezelfde methode als hierboven wordt zo bepaald welke nog levende personen Jaaps erfgenamen zijn — ‘bij plaatsvervulling’ zoals dat heet. De zoektocht gaat net zolang door tot er een levende wettelijk erfgenaam is gevonden, maar maximaal tot de zesde graad.

Graad?

Een graad is feitelijk een stap naar boven of naar beneden. Als je van de erflater gezien in zes stappen of minder bij levende familieleden uitkomt, dan zijn die familieleden erfgenaam. Kijk maar eens naar de tabel op pagina xxx. Als er op deze manier geen levende erfgenamen kunnen worden gevonden, dan wordt de Nederlandse Staat de enige wettelijke erfgenaam. Dat komt neer op het betalen van 100 procent successierecht en het is voorstelbaar dat u dat toch wat cru vindt. Bedenk dan dat u in deze situatie alleen door middel van een testament kunt zorgen dat uw vermogen op de gewenste plaats — bijvoorbeeld bij niet-familieleden of een goed doel — terecht komt.

Waarom zou ik moeite doen om iemand bij testament te onterven? Dat kost me nog geld voor een notaris ook.

Als u om persoonlijke redenen wilt voorkomen dat één of meer wettelijke erfgenamen na uw dood uw vermogen in handen krijgen, is dat wel dé manier. Er is ook een fiscale reden om wettelijke erfgenamen te onterven, en dat is om te voorkomen dat er tweemaal successierecht moet worden afgedragen — en de staat dus dubbel profiteert van uw overlijden.

Twee keer successierecht?

Ja. Dit speelt met name een rol als de langstlevende echtgenoot erfgenaam is, maar bijvoorbeeld ook bij vererving aan ouders. Als eerst A van u erft, en pas bij overlijden van A uw vermogen van A naar B overgaat, levert dat de staat twee keer successierecht op, want elke keer dat een bedrag vererft, moeten in principe successierechten worden betaald. Afhankelijk van de hoogte van de bedragen en de relatie die bestaat tussen de overledene en de erfgenaam, variëren de tarieven van 5 tot 68 procent (zie de tabel op pagina xxx). Als het de bedoeling is dat uw vermogen bij B terecht komt, kunt u er bij testament voor zorgen dat A wordt uitgesloten en dat B direct van u erft. Door de ‘tussenstap’ uit te sluiten, kunt u dus stevig besparen op het successierecht. Zie ook het kader ‘Successierecht besparen door onterven’.

Stel dat ik met mijn kinderen gebroken heb. Dan kan ik toch ook alles vlak voor mijn dood aan anderen weggeven?

Dat kan wel, maar dat heeft weinig zin. Voor het bepalen van de legitieme portie worden in ieder geval alle schenkingen die de erflater heeft gedaan in de laatste vijf jaar voor overlijden opgeteld bij de nalatenschap. Ook de schenkingen die gedaan zijn met als doel iemand met slechts een legitieme portie te benadelen, worden erbij opgeteld. Samen heet dat de ‘legitieme massa’. Wie kort voor zijn overlijden begint met zijn geld links en rechts weg te schenken, is dus te laat als het de bedoeling was om zijn kinderen of zijn ouders de erfenis te ontzeggen. Een voorbeeld:
Johan is weduwnaar. Bij zijn overlijden laat hij twee zoons en 60.000 euro achter. Hij heeft zijn favoriete zoon twee jaar geleden 100.000 euro geschonken en hem bij testament tot enig erfgenaam benoemd. De legitieme massa is dus (60.000 + 100.000 =) 160.000 euro. De legitieme portie voor de andere zoon is 50 procent van de helft, dus één kwart, dus de favoriete zoon moet zijn broer 40.000 euro betalen. Schenkingen die zijn gedaan aan de echtgeno(o)t(e) worden niet meegeteld.

Die legitieme portie is overigens geen automatisch recht. Er moet expliciet een beroep op worden gedaan. Zolang een onterfd kind de legitieme portie niet claimt, vindt de verdeling plaats zoals door de erflater bij testament bepaald.

Hoeveel erven de wettelijke erfgenamen?

Zonder testament erven kinderen en echtgeno(o)t(e) elk voor hetzelfde deel. Heeft u geen kinderen, dan krijgt de echtgeno(o)t(e) 100 procent. Is er één kind, of is er geen echtgeno(o)t(e) meer en zijn er twee kinderen, dan erft ieder de helft, enzovoorts. Ontbreken echtgeno(o)t(e) of kind(eren), dan gaan we naar de volgende groep: de ouders en via de ouders de zussen en broers. Die erven in beginsel een evenredig deel, behalve als de ouders nog leven. Ouders erven allebei ten minste één kwart, ongeacht het aantal broers of zussen. Zijn beide ouders nog in leven en zijn er twee broers en een zus, dan erft een ieder niet één vijfde, maar de ouders samen de helft, waardoor voor elk der broers en de zus één zesde overblijft. Als deze groep ‘leeg’ is, erven de grootouders, (achter)neven en -nichten en zo verder. Bij deze ‘plaatsvervulling’ wordt de nalatenschap wel ‘staaksgewijs’ toegewezen, zoals dat heet: de afstammelingen van kinderen, broers, zusters, (over)grootouders treden in de plaats van kind, broer, zuster of (over)grootouder. Drie neven erven samen het deel waar hun overleden ouder bij leven recht op zou hebben gehad.

Het plaatje is nu wel duidelijk. Maar wat nu?

Onterven gaat bij testament, en daar heeft u een notaris voor nodig. Nu moet u bepaalde mensen gaan onterven, en dat kan op twee manieren: impliciet of expliciet. Bij een impliciete onterving benoemt u alle personen waar uw vermogen naartoe moet. Wie wel volgens de wet zou hebben geërfd maar niet is genoemd, is dan onterfd. Bij een expliciete onterving wordt in het testament opgenomen dat een bepaalde persoon niet uw erfgenaam is. Laat ik een voorbeeld geven:
Tinekes enige erfgenamen zijn haar vijf neefjes en haar nichtje Kathelijne. Stel dat Tineke wil dat alleen haar neefjes iets van haar erven, dan kan zij Kathelijne onterven door in haar testament de volgende zin op te nemen: ‘Ik bepaal dat Kathelijne geen erfgenaam van mij is’. Kathelijne wordt hierdoor expliciet onterfd.

Nog een voorbeeld:
Jan is gehuwd met Petra. Zij hebben twee kinderen. Omdat Petra voldoende geld van haar eigen familie heeft, kan Jan haar onterven door in zijn testament de zin op te nemen: ‘Ik benoem mijn kinderen tot mijn enige erfgenamen’. Hierdoor wordt Petra impliciet onterfd.

Maar hoe zit het dan met Petra’s ‘legitieme portie’?

Echtgenoten hebben geen recht op een ‘legitieme portie’. Overigens wil dat niet zeggen dat ze helemaal rechteloos zijn. Wettelijk kunnen ze het recht op vruchtgebruik van de echtelijke woning afdwingen, en behouden ze daarvan in elk geval gedurende zes maanden na het overlijden de volledige beschikking.

Waarom zou je je echtgeno(o)t(e) onterven?

Het komt inderdaad wat onaardig over. Toch kan het een overweging zijn om de echtgeno(o)t(e) te onterven of minder te geven dan hem of haar wettelijk toekomt. De achtergrond hiervan is belastingbesparing. Stel dat het vermogen zo groot is dat zowel de kinderen als de echtgenoot over de top van hun erfenis 27 procent successierecht moeten betalen. In dat geval gaat na het overlijden van de langstlevende echtgeno(o)t(e) het vermogen, opnieuw na betaling van successierechten, naar de kinderen. Als de kinderen — dus door de langstlevende ouder te onterven — direct van de eerst overleden ouder hadden geërfd, was deze dubbele heffing voorkomen.
Het is niet ongebruikelijk om de echtgeno(o)t(e) niet helemaal te onterven, maar voor slechts één honderdste deel te benoemen tot erfgenaam. Hij of zij blijft dus wel erfgenaam, maar voor een stuk minder dan volgens de wettelijke verdeling. Hiermee bereik je hetzelfde als met onterven — namelijk dat het vermogen niet (gedeeltelijk) twee keer vererft naar de kinderen, met alle fiscale heffingen van dien —, maar de langstlevende echtgeno(o)t(e) blijft wel bij de nalatenschap als erfgenaam betrokken, en kan dus invloed op het afwikkelen van de nalatenschap uitoefenen. Bovendien kan de echtgeno(o)t(e) toch goed verzorgd achterblijven door hem of haar wel alle goederen en schulden toe te delen. Doordat de kinderen dan te weinig krijgen, ontvangen zij hun erfdeel in de vorm van een vordering die — bij voorkeur — pas opeisbaar is na het overlijden van de langstlevende. Door de rentebijschrijving op zo’n vordering kan de nalatenschap van de langstlevende aardig worden uitgehold. Dit vormt dan een extra belastingbesparing.

En waarom zou je je ouders onterven?

Dat is met name voor samenwoners van belang. Als die geen kinderen hebben, zijn hun ouders en hun broers en zussen de wettelijke erfgenamen. Neem het volgende voorbeeld:
Jan woont samen met Annejet. Jan en Annejet hebben geen kinderen, maar wel een samenlevingscontract. Als Jan komt te overlijden is Annejet niet automatisch Jans erfgenaam, maar de ouders en broers en zussen van Jan wel. Als Jan Annejet daarentegen benoemt tot enig erfgenaam, onterft hij zijn ouders en zijn broers en zussen. Hiermee voorkomt hij dat Annejet niets krijgt. Zulke situaties komen vaker voor dan je zou denken.

Is er een mogelijkheid om kinderen te onterven?

Niet echt. Maar ouders met een verstandelijk gehandicapt kind kunnen hun kind feitelijk toch onterven, omdat ze weten dat het kind zijn legitieme portie niet zelf zal opeisen. De enige die dat zou kunnen doen is de curator van het kind. Als dat kind geen nakomelingen krijgt en niet in staat is zelf een testament te maken, dan zal het vermogen dat het kind heeft geërfd na diens overlijden altijd toekomen aan broers of zussen van het kind. Dat is eerst een vererving in tariefgroep 1, gevolgd door de — duurdere — tariefgroep 2. Heeft het kind geen geld nodig voor zijn verzorging, dan zou het dus uit het oogpunt van belastingbesparing verstandig kunnen zijn om de andere kinderen erfgenaam te maken, met uitsluiting van hun gehandicapte broer of zus. Het is overigens wel mogelijk aan deze kinderen een verplichting op te leggen — een zogenaamde ‘last’ — om het deel dat eigenlijk het gehandicapte kind toekomt, te gebruiken voor diens verzorging.

Valt er iets tegen onterven te doen?

Zoals hiervoor opgemerkt, kunnen kinderen hun legitieme portie opeisen. Dat moet binnen een door de belanghebbenden (lees: de erfgenamen die ‘te veel’ hebben gekregen) gestelde redelijke termijn. Die termijn kan niet langer zijn dan vijf jaar na het overlijden van de erflater. Daarna is het niet meer mogelijk daar op terug te komen. Andere wettelijke erfgenamen kunnen niets tegen een testamentaire onterving doen.

Zijn er nog alternatieven voor onterven?

De eenvoudigste — en goedkoopste — manier is om uw vermogen nog tijdens uw leven te schenken aan de personen of instellingen die u uw vermogen gunt. Zo onterft u anderen feitelijk zonder daarvoor een notaris te hoeven lastigvallen. U moet natuurlijk wel zorgen dat u voldoende overhoudt om in uw eigen levensonderhoud te kunnen blijven voorzien, en tijdig beginnen om te voorkomen dat uw schenkingen binnen die periode van vijf jaar vóór uw overlijden worden gedaan. Met name dat laatste kan erg lastig zijn om in te schatten.

CONCLUSIE

Zonder testament wordt elke nalatenschap volgens hetzelfde systeem verdeeld onder de wettelijke erfgenamen. Hoewel in veel gevallen een erfenis naar de kinderen gaat, komen bij singles en kinderloze paren de overige familieleden al gauw in beeld als erfgenaam. Bovendien is het ook voorstelbaar dat kinderen tegelijkertijd of vóór hun ouders overlijden, wat er toe kan leiden dat de erfenis zich niet volgens het gebruikelijke patroon voltrekt. Omdat dit tot ongewenste situaties kan leiden, is onterven soms een optie die het overwegen waard is.

Voor meer informatie over dit onderwerp kunt u onder meer terecht op www.erfwijzer.nl

TARIEVEN SCHENKEN EN ERVEN

In principe wordt de erfenis belast met successierecht (er zijn diverse vrijstellingen). De verkrijger betaalt daarbij de verschuldigde belasting. Hoe hoger de verkrijging of hoe verder de afstand tot de verkrijger, hoe hoger het tarief. De volledige tabel met de vrijstellingen vindt u op www.fiscalert.nl > schenken & erven of click hier.

WETTELIJK ERFRECHT

In het volgende voorbeeld is neef Y verwant in de 4e graad. Als hij ook al overleden zou zijn, erft zijn achterneef Z (verwant in de 5e graad), en is hij ook overleden, dan erft achterachternicht Q (verwant in 6e graad). Achterachterachterneef R (verwant 7e graad) erft niet krachtens het wettelijke erfrecht.

SUCCESSIERECHT BESPAREN DOOR ONTERVEN

Als Thijs van Loon (partner- en kinderloos) overlijdt leven zijn vader en zijn twee broers nog. Hij laat € 120.000 na aan zijn wettelijke erfgenamen (vader en beide broers).

Elk moet over de erfenis van € 40.000 aan successierechten € 11.117 betalen (tariefgroep 2), zodat (40.000 – 11.117 =) € 28.883 overblijft. Zijn vader heeft zo veel vermogen, dat de twee broers over de € 28.883 nog eens 19% successierecht verschuldigd zouden zijn bij het overlijden van vader (tariefgroep 1). Van de oorspronkelijke € 40.000 van vader resteert uiteindelijk dan nog maar € 23.394. In totaal blijft van de € 120.000 slechts (28.883 + de helft van 23.394 =) € 40.580 per broer over.

Als Thijs zijn vader bij testament onterfd zou hebben, had elk der broers € 60.000 ontvangen uit Thijs’ nalatenschap, waarover ze € 17.822 successierecht hadden moeten betalen. Dan hadden ze € 42.088 p.p. overgehouden, ofwel per persoon € 1.508 netto méér.

Alle bij elkaar is er dus veel mogelijk. Voor nadere uitleg en hulp bij uw beslissingen kunt u voor advies altijd terecht bij uw Seniorenadviseur.

Terug naar startpagina